|
|
Ticaret
Hukuku Konu Özeti
Kooperatifler Kanunu
5. Kooperatifler
(Kooperatifler Kanunu)
Kooperatif, Kooperatifler Kanunu’nun 1. maddesinde tanımlanmıştır.
Bu tanıma göre, tüzel kişiliğe sahip olmak üzere ortaklarının
belirli ekonomik menfaatlerini ve özellikle meslek ve geçimlerine
ait ihtiyaçlarını karşılık yardım, dayanışma ve kefalet suretiyle
sağlayıp korumak amacıyla gerçek ve kamu tüzel kişileri ile özel
idareler, belediyeler, köyler, cemiyetler ve dernekler tarafından
kurulan değişir ortaklı ve değişir sermayeli teşekküllere kooperatif
denir.
Kooperatifin amacı, ortakların belirli ekonomik gereksinimlerini ve
özellikle meslek ve geçimlerine ait ihtiyaçlarını sağlayıp,
korumaktır. Bu amacı elde etmek için kullanılan araçlar karşılıklı
yardım, dayanışma ve kefalettir.
Her kişinin kooperatif üyesi olmasına imkan tanınmamıştır. Ancak
gerçek kişiler ile bazı tüzel kişiler kooperatif üyesi olabilirler.
Tüm kamu tüzel kişileri yanında, kamu iktisadi teşebbüsleri ve
dernekler ortak olabilirken, ticaret ortaklıklarının ortak olması
mümkün değildir.
Kooperatife giren her kişinin en az bir ortaklık payı vardır. Ana
sözleşmede en yüksek sınır tespit edilerek bir ortağın bu sınır
dahilinde birden fazla pay almasına da izin verilebilir.Bir ortaklık
payının değeri 100.000 TL’dir. Kooperatife giren ortaklar en çok
5.000 pay taahhüt edebilirler.
Kooperatiflerde önemli unsur kişidir. Bu unsur, kooperatife girişte
belirli bir meslek, kıdem veya diğer özelliklerin aranması, çıkma
hakkının belirli koşullara bağlanması, ek ödemeler, oy hakkı ve
sorumluluk açısından da önemlidir.
Kooperatiflerde ortak sayısı değişkendir. Kooperatifin sermayesi her
giren ortakla kendiliğinden artar ve çıkan ortakla da azalır. Bu
durumun bir sonucu olarak, kooperatiflerde sermaye de değişir
karakterdedir. Bu nedenle, sermaye miktarı sınırlandırılarak
kooperatif kurulamaz. Kooperatifte değişir ortaklılık ve değişir
sermaye unsurlarının doğal bir sonucu olan “açık kapı ilkesi”
hakimdir. Bu ilke uyarınca, ortak sayısı belirli bir rakam ile
sınırlandırılamaz, ortaklığa girme hiç kimsenin isteğine bağlı
değildir, ortaklığa girme objektif şartların gerçekleşmesine
bağlıdır ve bu şartlar çok zorlaştırılamaz. Aynı durum ortaklıktan
çıkma açısından da söz konusudur. Ancak bu ilke “keyfilik” anlamına
da gelmemektedir. Ana sözleşmede ortak olabilmek için gerekli bazı
şartlar öngörülebilir. Ayrıca, ortağın kooperatiften çıkışının
kooperatife zarar vermemesi gerekir.
Kooperatif, dernek veya ortaklık değil bir teşekküldür.
Kooperatifler tüzel kişiliğe sahiptir. Bunlar birer özel hukuk tüzel
kişisidirler. Kooperatiflerin amacı, kendi ortaklarının
ekonomilerini geliştirmek olduğu için, kooperatifler üçüncü kişiler
ile değil sadece kendi ortakları ile işlem yaparlar. İstisnai haller
dışında, kooperatiflerin ortak olmayan kişilerle işlem yapmaları
yasaktır.
Kooperatiflerin Kuruluşu :
1. Ana sözleşmenin hazırlanması
En az yedi ortak tarafından hazırlanan bir sözleşme imzalandıktan
sonra imzalar noter tarafından onaylanır. Ana sözleşmede yer
alabilecek hükümler üç çeşittir. Bunlar; mecburi, ihtiyari ve
yorumlayıcı hükümlerdir. Mecburi hükümler; kooperatifin adı,
merkezi, amacı, çalışma konuları, ortaklık sıfatının kazandıran ve
yitirten şartlar, sermaye, pay tutarları, sermayenin ödenme şekli,
ayni sermaye konulup konulamayacağı, ortakların sorumluluklarının
türü, zorunlu organların görev, yetki ve sorumlulukları ile
seçimlerinin tarzı, kooperatifin temsili, gelir-gider farklarının
hesaplanma ve kullanılma tarzı, kurucuların ad ve soyadları, konut
ve iş adresleri, tasfiye kurulunun görevleridir.
2. Sanayi ve Ticaret Bakanlığı İzni
3. Tescil ve İlan
Kooperatif, merkezinin bulunduğu yerin ticaret siciline tescil
ile tüzel kişiliğini kazanır. Tescilden önce kooperatif adına işlem
yapanlar, bu işlemlerden şahsen ve müteselsilen sorumludurlar.
Kooperatifte ortakların hakları :
1. Katılma hakları
a) En az üç aydan beri kooperatife ortak olmayanlar hariç, her ortak
genel kurula katılma hakkına sahiptir. Ayrıca ortak, görüşmelerde
bulunma, öneri yapma, muhalefeti zapta geçirme ve de genel kurulda
kendisini temsil ettirme haklarına sahiptir.
b) Sermayeye katılma payının büyüklüğüne ve ortağın kooperatife
yaptığı katkının oranına bakılmaksızın her ortak bir oy hakkına
sahiptir.
2. Koruyucu haklar
a) Kooperatif ortağı bilanço ile kâr ve zarar hesabını
inceleyebilir.
b) Ortağın sınırlı bir denetleme hakkı vardır.
c) Ortak, kanuna, ana sözleşme hükümlerine ve iyi niyet esaslarına
aykırı olduğu iddiası ile genel kurul kararları aleyhine bir ay
içinde iptal davası açabilir.
d) Ortaklar anonim ortaklıkta olduğu gibi, yönetim kurulu üyelerine
karşı sorumluluk davası açabilirler.
e) Daha önce de belirtildiği gibi ortağın kooperatiften çıkma hakkı
vardır.
f) Anonim ortaklıkta olduğu gibi kooperatifte de azınlık hakları
vardır.
3. Malvarlıksal haklar
a) Ortaklarla yapılan işlemlerden doğan gelir-gider farkı ortaklara
ancak ana sözleşmede açıkça öngörülmüşse dağıtılabilir.
b) Ortağın, kooperatifin borçları ödendikten ve ortakların pay
bedelleri geri verildikten sonra tasfiye artığı üzerinde de hakları
vardır. Ancak bunun için ana sözleşmede hüküm bulunması
gerekmektedir.
c) Ortak kooperatifin tesis ve olanaklarından da yararlanma hakkına
sahiptir.
Kooperatifte ortakların borçları :
Bunlar, kanununda öngörülen ölçüde pay taahhüt etme ve kooperatife
zarar vermeme borcudur. Ayrıca, ana sözleşme ile yapma ve yapmama,
kişisel sorumluluk gibi çeşitli borçlar öngörülebilir.
Ana sözleşmede aksine bir hüküm bulunmadıkça, kooperatifler
alacaklılarına karşı sadece malvarlıkları ile sorumludurlar. Ancak,
ana sözleşmede ortakların kooperatif borçlarından dolayı şahsen ve
sınırsız olarak sorumlu olacakları öngörülebilir. Buradaki
sorumluluk müteselsildir. Ancak alacaklıların ortaklara
başvurabilmeleri için alacaklarını kooperatiften tahsil edememeleri
ve de kooperatifin iflas etmiş veya diğer bir sebeple tasfiye
edilmiş olması gerekmektedir. Ana sözleşme ile ortağa kooperatif
borçlarından dolayı sınırlı bir sorumluluk da getirilebilir.
Kooperatifin Organları :
1. Genel Kurul
2. Yönetim Kurulu
3. Denetçiler
1.Genel kurul
Genel kurul bütün ortaklardan oluşur. Kooperatif ana sözleşmesini
değiştirmek, yönetim kurulu, denetleme kurulu ve gereğince tasfiye
kurulu üyelerini seçme ve de ibra etme, işletme hesabıyla bilanço ve
gerektiğinde gelir- gider farkının bölüşülmesi hakkında karar almak,
imalat ve inşaat işlerinin yaptırılma yöntemini belirlemek, yapı
kooperatiflerinde ortak sayısı ile yapılacak konut veya işyeri
sayısını tespit etmek, kanun veya esas sözleşme ile genel kurula
tanınmış olan konular hakkında karar vermek gibi yetkilere sahiptir
ve bu yetkileri diğer organlara devredemez.
Kooperatif her yıl olağan toplantısını yapabileceği gibi, gereğinde
olağanüstü de toplanabilir. Genel kurulu toplantıya çağrı yetkisi
yönetim kuruluna aittir. Bu yetki ana sözleşme ile diğer bir organa
da bırakılabilir. Yönetim kurulu dışında ayrıca denetçiler, tasfiye
memurları kooperatifin ortağı olduğu üst birlik de gerektiğinde
genel kurulu toplantıya çağırabilir. Azınlığın da bu yetkisi
mevcuttur. Dört ortaktan az olmamak şartı ile, ortak sayısının en az
onda birinin isteği üzerine genel kurul toplantıya çağrılır. Yönetim
kurulu bu isteği en az on gün içinde yerine getirmediği takdirde,
istek sahiplerinin müracaatı üzerine veya doğrudan doğruya Sanayi ve
Ticaret Bakanlığı tarafından, yapı kooperatiflerinde de İmar ve
İskan Bakanlığı tarafından genel kurul toplantıya çağrılabilir.
Çağrı yapılmadığı takdirde istek sahipleri mahalli mahkemeye
başvurarak genel kurulu bizzat toplantıya çağırma izni alabilirler.
Kanunda ve ana sözleşmede aksine hüküm bulunmadığı hallerde genel
kurul karar yeter sayısı oyların yarıdan bir fazlasıdır. Bazı
kararlar için özel çoğunluk öngörülmüştür.
2. Yönetim Kurulu
Yönetim kurulu, kanun ve ana sözleşme hükümleri çerçevesinde
kooperatifi yöneten ve temsil eden icra organıdır. En az üç üyeden
oluşur ve genel kurul tarafından dört yıl için seçilir. Yönetim
kurulu üyelerinin yedeklerinin kooperatif ortağı olmaları şarttır.
Yönetim kurulu üyeliği için Türk vatandaşlığı aranmaktadır. Bunlar
gerçek kişi olabilecekleri gibi tüzel kişi de olabilirler.
Yönetim kurulu Kooperatifler Kanunu ile diğer mevzuat ve de ana
sözleşmenin öngördüğü şekilde hareket etmek ve kooperatif konusunun
kooperatif ilkeleri çerçevesinde elde edilebilmesi için gerekli olan
bütün faaliyetleri yerine getirmekle görevlidir.
3. Denetçiler
Genel kurul tarafından en az bir yıl için bir veya daha fazla olarak
seçilen denetçiler, kooperatifin bütün işlem ve hesaplarını
incelerler. Yedek denetçiler de seçilebilir. Denetçilerin ve
yedeklerinin kooperatif ortaklarından olması şart değildir.
Kooperatifler Kanunu’nda, büyük kooperatiflere uygulanabilen özel
hükümler de bulunmaktadır. Ortak sayısı 1.000’in üzerinde olan
kooperatifler “büyük” kabul edilmektedir. Bu kooperatifler için
genel kurulun yerine geçmek üzere iki yeni organ öngörülmüştür.
Bunlar “ortakların tümü” ve “temsilciler kurulu”dur.
Kanunda mektupla oy verme olanağı düzenlenerek, oyun genel kurul
dışında da kullanılması ve dolayısıyla karar organı olarak genel
kurul değil, tüm ortaklar kabul edilmektedir. Böylece tüm ortaklar
genel kurulun yerine geçmiş olmaktadır. Mektupla oy verme sisteminin
uygulandığı konularda karar alabilmek için genel kurul toplanamaz ve
karar alamaz. Bütün oylar, “ortakların tümü” tarafından mektupla
kullanılır. Bu sisteme geçmek için ana sözleşmede hüküm bulunması
gerekmektedir.
Kooperatifin ana sözleşmesinde hüküm bulunmak şartı ile, ortaklar
gruplara ayrılarak verecekleri kararlar ile tespit edecekleri
talimat gereğince oy vermek üzere kendi aralarında seçecekleri
temsilciler topluluğu oluşturabilirler. Bu topluluk genel kurulun
yerine geçmektedir. Bu durumda genel kurulun yetkileri ile
donatılmıştır. Temsilciler kurulunun varlığı halinde, ortağın ay
hakkı sınırlandırılmakta, ortak artık sadece temsilcilerin seçiminde
veya azledilmelerinde oy hakkını kullanabilmektedir.
Grup temsilcileri genel kurulunda her temsilci, temsil ettiği
ortakların sayısı kadar oya sahiptir. Temsilci oyunu, aldığı
talimata göre kullanır. Ancak, talimata aykırılık halinde kararın
geçerliliği korunur. |
|
