|
|
SMMM Staja Başlama Muhasebe Denetimi Ders Notu
Muhasebe Denetimine Giriş
DENETİMİN GEREKLİLİĞİ
VE TANIMI
Toplum yaşantısı, içinde yaşayan bireylerin aldıkları kararlar ile
yönlendirilir. Alınan yanlış kararlar ilgililer üzerinde olumsuz
sonuçlar ortaya çıkardığından, doğru karar almak bireyler için her
zaman önemli bir konu olmuştur. Doğru karar verebilmenin ön koşulu
ise bunu etkileyen unsurlar hakkında doğru ve güvenilir bilgiye
sahip olmaktır.
Öte yandan, doğru bilgiye ulaşmak her zaman sanıldığı kadar kolay
olmamaktadır. Kişilerin bir konu hakkındaki görüş ve iddiaları iyi
veya kötü niyetli (kasıtlı veya kasıtsız) olarak yanlış
olabilmektedir. Buna ilaveten, toplumsal ve ekonomik ilişkiler
dolayısıyla çıkar çatışmaları arttıkça elde edilen ve hazırlanan
bilgilerin güvenilir olma özelliği de giderek zayıflamaktadır. Bu
nedenlerle güvenilir bilgi ancak ehil kişilerin titiz çalışmaları
neticesinde elde edilebilmektedir yani beyan edilen bilgilerin test
edilmesi gerekmektedir.
İşte, bu TEST işleminin kimler tarafından yapılacağı, nasıl
yapılacağı ve test işleminde esas alınması gerekli kuralların neler
olduğu hususları denetim kavramının konusunu oluşturmaktadır.
O halde denetimi ‘’ Bir işletmenin ekonomik faaliyetlerine ve
olaylarına ilişkin bilgilerin/önceden belirlenmiş kriterlere
uygunluk derecesini araştırmak amacıyla sistematik ve tarafsız
olarak, kanıt toplanması toplanan kanıtların değerlenmesi ve sonucun
denetim raporu ile bilgi kullanıcıların istifadesine sunulması
sürecidir’’ şeklinde tanımlayabiliriz.
Tanımdan da anlaşılacağı üzere, denetim bir süreçtir. Bu süreçte
denetim işini gerçekleştiren kişi denetim amacına uygun kanıtlar
toplar, bunları eldeki bilgilerle karşılaştırır, değerlendirerek bir
yargıya ulaşır ve edindiği bu kanaatini bilgiye ihtiyaç duyanlara
hazırlayacağı rapor vasıtası ile ulaştırır.
Denetimin konusu ekonomik faaliyet ve olayları içeren mali
tablolardır. Bilindiği üzere ticari işletmeler dönemsellik prensibi
gereği belli dönemler itibari ile faaliyet sonuçlarını özetleyen
tablolar hazırlayarak ilgililerin bilgilenmesini sağlamaya
çalışırlar. İşte denetim bu bilgilerin gerçeğe uygun olduğu ve
dürüst bir şekilde hazırlandığı iddiasının doğruluğunu araştırır.
Denetim denetlenen bilgilerin önceden belirlenmiş ölçütlere
uygunluğunu araştırma faaliyetidir. Denetim işinden beklenen
faydanın sağlanabilmesi için denetimin herkesçe üzerinde görüş
birliğine varılmış bazı ilkeleri kendisine temel almış olması
gereklidir. İşte bu ilkeler Genel Kabul Görmüş Muhasebe
Prensipleridir. Denetçi işini yaparken bu prensiplere uygunluğu ya
da aykırılıkları saptamaya çalışır.
Ekonomik faaliyetlerin hızla gelişmesi yapılan işlemlere ait
bilgilerin izlenmesi ve hazırlanmasında hata veya suiistimal
yapılması olasılığını arttırmakta, diğer yandan işletmeye ait
bilgilerin doğru ve güvenilir olup olmadığının bilgi kullanıcıları
tarafından belirlenmesi de aşağıdaki nedenlerden dolayı olanaklı
olamamaktadır:
a) Muhasebe Sisteminin karmaşık oluşu,
b) Bilgi kullanıcılarının işletmeden uzak oluşu,
c) Kullanıcıların denetimi kendilerinin yapmasının rasyonel olmaması
veya yasal engeller olması,
d) Kullanıcılar ile işletme yönetimi arasında çıkar çatışması
olması.
Bu nedenlerle, toplumda denetimi hızlı ve doğru bir şekilde yapacak
uzman ve tarafsız kişilere yani denetçilere ihtiyaç duyulmaktadır.
MUHASEBE DENETİMİNİN TANIMI
Muhasebe denetimi, bir ekonomik birim veya döneme ait bilgilerin
önceden belirlenmiş kriterlere olan uygunluk derecesini araştırmak
ve bu konuda bir rapor düzenlemek amacıyla bağımsız bir uzman
tarafından yapılan kanıt toplama ve değerlendirme sürecidir.
Muhasebe denetiminde önceden belirlenmiş ölçütler; Genel kabul
görmüş muhasebe ilkeleridir. Vergi denetiminde ölçüt vergi
mevzuatıdır.
DENETİM TÜRLERİ
Denetim faaliyeti çeşitli kriterlere göre sınıflandırılmaktadır.
Bunlardan en yaygın olanı amaca ve denetçi ile işletme arasındaki
örgütsel ilişkinin niteliğine göre yapılan ayrımdır.
Denetimin amacı yönünden denetim faaliyetini üçe ayırabiliriz.
Bunlar filansal tabloların denetimi, uygunluk denetimi ve faaliyet
denetimidir.
MALİ TABLOLAR DENETİMİ
Bir işletmenin mali(finansal) tablolarının, mali durumu ve
faaliyet sonuçlarının doğru dürüst ve genel kabul görmüş muhasebe
ilkelerine, yasal düzenlemelere uygun olarak yansıtıp
yansıtmadığının saptanması işlemine “Mali Tabloların Denetimi”
denir. Bu mali tablolar bilanço, gelir tablosu, dağıtılmayan karlar
tablosu, finansal durumda değişmeler tablosudur. Mali Tabloların
Denetiminde denetçinin dayanağı önceden saptanmış “Genel Kabul
Görmüş Muhasebe İlkeleridir.” Bu tür denetimin amacı işletmenin mali
tablolarına güvenilirlik kazandırmaktır.
UYGUNLUK DENETİMİ
Belli bir otorite tarafından konulmuş olan kıstaslara
uygulayıcılar tarafından uyulup uyulmadığının saptanması işlemine
uygunluk denetimi denir. Uygunluk denetiminde önceden saptanmış
kurallar “Devlet” ya da “İşletmenin tepe yöneticileri” tarafından
konulur. Bu kurallar ağırlıklı olarak şekle yönelik kurallardır.
Bu denetimin kapsamına kamu kurumları ve özel sektör işletmeleri
girmektedir. Örneğin Maliye Bakanlığı denetçilerinin kendi
içyapılarında yaptıkları uygunluk denetimleri iç denetim faaliyetine
girmekte ancak bunların özel sektör üzerinde yaptıkları uygunluk
denetimleri kamu denetimi kapsamında kabul görmektedir. Örneğin bir
banka şube müdürünün kredi verme sınırını aşıp aşmadığının banka
müfettişlerince incelenmesi. Bir özel sektör işletmesinin, vergi
levhası asıp asmadığının yoklama memuru tarafından denetlenmesi veya
asgari ücret uygulamasına uyulup uyulmadığının sigorta
müfettişlerince denetlenmesi gibi.
FAALİYET DENETİMİ
Faaliyet denetimi 1960’lı yıllardan itibaren gelişmeye başlayan
geniş kapsamlı bir denetim türüdür. Faaliyet denetimi, işletmenin
faaliyetlerinde genel olarak etken ve etkin çalışıp çalışmadığını
ortaya koymayı amaçlayan bir denetimdir. Etkenlik İşletmenin
amaçlarına ulaşmada başarılı olup olmadığının; etkinlik ise
İşletmenin amaçlarına ulaşmada kaynakları verimli kullanıp
kullanmadığının ölçülmesidir. Bu çerçevede işletmenin örgütsel
yapısı, iç kontrol sistemi, iş akışı, yönetim kadrosunun başarısı
irdelenerek değerlemeye tabi tutulur.
Bu tür denetimlerin sonucunda durumun belirlenip, işletme yönetimine
önerilerde bulunma işlevi vardır. Faaliyet denetimi salt muhasebe
işlemleriyle sınırlı olmayıp, işletmenin diğer işlevlerini de
içermektedir. Bu sebeple uygulama alanı oldukça geniştir. Genelde
karşılaştırma ölçütü olarak bütçeler, sektör ortalamaları ve çeşitli
oranlar kullanılır. Faaliyet denetimi genellikle iç denetçiler ve
devlete bağlı kamusal denetçiler tarafından yapılır. Bu denetim
yukarıda belirttiğimiz denetimlerden daha zordur. Başlıca zorluk
faaliyetlerin etkinliğinin ve verimliliğinin nesnel olarak
saptanmasıdır.
Denetçi ile denetlenen işletme arasındaki hukuki ilişki yönünden
denetim iç ve dış denetim olmak üzere ikiye ayrılır. |
|
