|
|
Ticaret
Hukuku Konu Özeti
Ticari Defterler
TİCARİ DEFTERLER
Ticaret Kanunu tacire ticari defterleri tutma zorunluluğu
getirmiştir. Buna göre, her tacir ticari işletmesinin iktisadi ve
mali durumunu, borç ve alacak ilişkilerini ve her iş yılı içinde
elde edilen sonuçları tespit etmek amacıyla, işletmesinin mahiyet ve
öneminin gerektirdiği bütün defterleri ve özellikle ismen belirlenen
bazı defterleri Türkçe olarak tutmaya mecburdur. Tacirin birden
fazla işletmesi varsa her bir işletme için ayrı defter tutulur. Bir
ticari işletmenin adi ortaklık aracılığıyla işletilmesi halinde,
ortaklar tacir niteliğine sahip olduklarından, her bir ortağın ayrı
ayrı defter tutması gerekir. Tacirlerin defter tutma yükümlülüğü,
tacirin gerçek veya tüzel kişi olması, işletmesinin nitelik ve
niceliği bakımlarından farklıdır.
Gerçek kişi tacirlerin tutacakları defterler, tutulması kanunen
zorunlu defterler ve ihtiyari defterler olarak iki gruba ayrılırlar.
İşletmelerinin mahiyet ve öneminin gerektirdiği zorunlu tüm
defterler şunlardır:
l. Kanunda ismen sayılan (onamaya tabi) defterler: Bu
defterler yevmiye, kebir ve envanter defterleridir. Bunların açılış
ve kapanış onamalarının noterce yapılması zorunludur.
2. Kanunen ismen sayılmayan (beyana tabi) defterler: Bu
şekilde tutulması zorunlu beyana tabi defterler, işletmenin nitelik
ve niceliğine göre farklı olabilir. Onamaya tabi defterlerin yanında
hangi defterlerin beyana tabi defter olarak tutulacağını tacirin
kendisi takdir eder. Örnek olarak stok ve sevkiyat veya üretim
defteri sayılabilir.
3. Özel hükümlere göre tutulması zorunlu defterler: Örneğin,
TK.lll uyarınca tellal günlük defteri.
4. Saklanması gerekli belgeler: Tacirler ticari işletmeleri
ile ilgili belge ve yazışmaları saklamakla yükümlüdürler.
Bunlar dışında tacir dilerse, işletmesinin mahiyet ve öneminin
gerektirmediği defterleri de tutabilir. Bu defterlerdeki kayıtların
kendi lehine delil olmasını istiyorsa, tacir bunları da sicil
memuruna yıl başında beyanname ile beyan etmelidir.
Eğer bir gerçek kişi tacirin ticari işletmesinin nitelik ve önemi
yevmiye defteri, defteri kebir ve envanter defterinin tutulmasına
elverişli değilse, diğer bir deyişle tacirin işleri dar kapsamlı ise
bu üç defter yerine tacir sadece işletme defteri tutabilir.
Tüzel kişi tacirlerin de tutacakları defterler, zorunlu ve ihtiyari
olarak iki gruba ayrılır.
Zorunlu defterler:
1.Kanunda ismen sayılan (onamaya tabi) defterler: Bunlar
Ticaret Kanunu'nun 66. maddesinin 1. fıkrasında sayılan defteri
kebir, günlük defter, envanter defteri ve karar defteridir.
2. Kanunda ismen sayılmayan (beyana tabi) defterler: Tüzel
kişiler gerçek kişilerle bu konuda aynı hükümlere tabidirler.
3. Özel hükümlere göre tutulması zorunlu defterler: Bunlara
örnek olarak, anonim şirketlerde pay sahipleri defteri, yönetim
kurulu kararları defteri, limited şirketlerde pay defteri
gösterilebilir.
4. Saklanması gerekli belgeler: Gerçek kişi tacirler gibi
tüzel kişi tacirler de ticari işletmeleri ile ilgili belge ve
yazışmaları saklamakla yükümlüdürler ( TK.66/11 ).
Yevmiye Defteri (Günlük Defter) :
Yevmiye defteri, kayda geçirilmesi gereken işlemleri belgelerden
çıkararak tarih sırası ile ve maddeler halinde düzenli olarak
yazmaya mahsus defterdir. Yevmiye maddelerinin en az aşağıdaki
bilgileri içermesi şarttır.
1. Madde sıra numarası
2. Tarih
3. Borçlu hesap
4. Alacaklı hesap
5. Meblağ
6. Her kaydın dayandığı belgelerin türü ve varsa tarih ve numaraları
Defteri Kebir :
Defteri kebir, yevmiye defterine geçirilmiş olan işlemleri buradan
alarak sistemli bir şekilde hesaplara dağıtan ve tasnifli olarak bu
hesaplarda toplayan defterdir. Defteri kebirdeki kayıtların en az
aşağıdaki bilgileri içermesi gerekir.
1. Tarih
2. Yevmiye defteri madde numarası
3. Meblağ
4. Toplu hesaplarda yardımcı nihai hesapların isimleri
Envanter Defteri :
Envanter defterine işletmenin açılış tarihinde ve bunu takiben her
iş yılı sonunda çıkarılan envanterler ve bilançolar kaydolunur.
İşletme Defteri :
İşletme defterinin sol tarafına giderler, sağ tarafına gelirler
yazılır. İşletme defteri tutan gerçek kişi tacirler, her iş yılı
sonunda bilanço yerine işletme hesabı hülasası çıkararak işletme
defterine geçirirler. Bu defter de kullanılmaya başlanmadan önce
noter tarafından tasdik olunur.
Karar defteri :
Tüzel kişi tacir olan kişiler tarafından tutulan karar defterine,
genel kurul veya ortaklar kurulu ve de yönetim kurulu kararları
yazılır. Bu defter de kullanılmaya başlanmadan önce notere tasdik
ettirilir.
Defterlerin son kayıt tarihinden, belgelerin ise üzerindeki tarihten
itibaren 10 yıl süre ile saklanması zorunludur.
Bir tacirin defter tutma yükümlülüğünü yerine getirmeye yetkili
kıldığı kimsenin bu defterlere geçirdiği kayıtlar, o tacirin kendisi
tarafından tutulmuş kayıtlar hükmündedir. Ticari defterlerin kısmen
veya tamamen mevcut olmamasından, yahut kanuna uygun şekilde
tutulmamasından veyahut saklanması mecburi olan defter ve kayıtların
gereği gibi saklanmamasından doğan sorumluluk doğrudan doğruya
işletme sahibine ve tüzel kişilerde idare organının üyelerine veya
idare işlerine yetkili olan kimselere ve tüzel kişiliği olmayan
ticari işletme ve teşekküllerde onları idareye yetkili olan
kimselere aittir. Bunlar, kusuru memur ve müsdahdemlerine yükleterek
sorumluluktan kurtulamazlar.
Hakimler, noterler, sicil memurları ve diğer memurlar resmi işlemler
dolayısıyla bir tacirin defter tutma yükümlülüğüne aykırı hareket
ettiğini öğrenince durumu savcılığa bildirmeye mecburdurlar.
Ticari defterlerin teslim ve ibraz edilmesi :
Ticari defterlerin teslim edilmesi ile ibraz edilmesi iki ayrı
anlamı olan işlemdir.
Eğer ticari defterlerin her tarafı incelenecekse o takdirde
defterlerin teslimi söz konusudur. Teslim de ancak belirli hallerde
yapılabilir. Bu haller miras, ortaklık ve iflasdır. Ticari defterler
ile, saklanması mecburi olan diğer kağıtların teslimi, miras,
ortaklık ve iflas işlerinde istenebilir ve teslim halinde defter,
hesap ve kağıtların her tarafı gerek mahkeme ve gerek ilgililer
tarafından incelenebilir.
İbraz halinde defterlerin her tarafı değil, sadece uyuşmazlık konusu
işle ilgili kayıt ve belgeler incelenebilir. Yargılama sırasında
haklı bir çıkarın varlığı ispat olunur ve mahkeme ibraz edilmesini
zorunlu görürse, uyuşmazlık konusu işe ilişkin kayıtların sureti
çıkarılmak veya bilirkişiye inceleme yaptırılmak üzere mahkeme
kendiliğinden (re’sen) veya taraflardan birinin talebi üzerine
bunların birine veya her ikisine ait defterler ile saklanması
mecburi olan kağıtların ibraz edilmesini emredebilir. Eğer ibrazına
karar verilen defter veya belgeler, ibraz kararını veren mahkemenin
yargı çevresi dışında bulunuyorsa ve de bunların taşınmaları güçlük
arzediyorsa, o takdirde bu defterlerin kanuna uygun olarak tutulup
tutulmadıklarının ve bunların ibrazını gerekli kılan hal ve durumun
bilirkişi aracılığı ile incelenerek sonucu gösterir bir zabıt
varakası tutulması ve rapor alınması ve lüzumuna göre suretlerinin
çıkarılıp gönderilmesi ticari defter ve belgelerin bulunduğu yerde
ticari davalara bakmakla yükümlü olan mahkemeden istenebilir.
Ticaret Hukuku açısından ticari defterler tacirler arasındaki
davalarda delil olarak kullanılabilir.
Ticari Defterlerin Sahibi Aleyhine Delil Olması: Bir davada ispat
yükü kendisine düşen taraf, iddiasını kanıtlamak için diğer tarafın
tuttuğu defterlere dayanabilir. Taraflardan biri iddiasını sadece
karşı tarafın defterleriyle ispat etmek istediğini beyan ederse,
mahkeme karşı tarafa ticari defterlerini mahkemeye ibraz etmesi için
süre verir.
Karşı taraf, ticari defterlerini ibraz etmezse mahkeme defterlerin
ibrazını istemiş olan tarafa iddiasının doğruluğu hakkında yemin
verir. Kendisine yemin verilen taraf yemini kabul ederek yemin
ederse, iddiasını kanıtlamış olur.
Defterlerini ibraz etmesi istenen taraf, defterlerini ibraz
ederse;
1. İbraz edilen defterlerde, ileri sürülen iddia hakkında hiç bir
kayıt yer almamışsa iddia ispat edilememiş sayılır. Başka kanıt da
getirilemez ve dava reddolunur.
2. İbraz edilen defterlerde sadece defter sahibinin aleyhine kayıt
varsa, bu kayıt defter sahibi aleyhine kesin delil oluşturur. Defter
sahibi bundan sonra kendi defterlerinde yer alan kayıtların aksini
ancak başka bir kesin kanıtla, örneğin borcunu ödemiş olduğunu karşı
taraftan aldığı bir makbuzla ispat edebilir.
Tacir tutmak zorunda olduğu bütün defterleri tutmamış, tasdik
ettirmemiş veya beyanname verme yükümünü yerine getirmemiş olsa bile
tuttuğu defterlerdeki kayıtlar aleyhine delil olarak kullanılabilir.
3. İbraz edilen defterlerde, defter sahibinin hem lehine hem
aleyhine kayıt varsa ve defterler kanuna uygun şekilde tutulmamışsa
defterlerin sahibi lehine olan kayıtları dikkate alınmaz.
Ticari defterlerin sahibi aleyhine delil olarak kullanılabilmesi
için, defterlerin kanuna uygun şekilde tutulmuş olmasına ve
uyuşmazlığın her iki tarafının da tacir olmasına gerek yoktur.
Ticari Defterlerin Sahibi Lehine Delil Olması: Ticaret Kanunu ile
tacirin tutmuş olduğu defterlerin belli şartlar altında kendi lehine
delil oluşturabileceği kabul edilmiştir.
Ticari defterlerin sahibi lehine delil oluşturabilmesi için
gerçekleşmesi gereken koşullar şunlardır:
1. Uyuşmazlığın her iki tarafının da uyuşmazlık konusu işin
yapıldığı tarihte tacir sıfatına sahip olması gerekir.
2. Uyuşmazlık her iki tarafın da defterlerine geçirmesi gereken bir
ticari işten kaynaklamalıdır. Diğer bir deyişle iş her iki tarafın
da ticari işletmesiyle ilgili olmalıdır.
3. Delil oluşturması istenen defterler kanuna uygun şekilde tutulmuş
olmalıdır. Bunun için her şeyden önce zorunlu tüm defterlerin
tutulmuş olması gerekir. İşletmenin nitelik ve öneminin gerektirdiği
defterler tutulmamışsa, ismen sayılan zorunlu defter kayıtları ancak
sahibi aleyhine delil teşkil eder. İşletmenin nitelik ve öneminin
gerektirdiği defterler ise ismen gösterilen ve tasdike tabi olan
defterlerle beraber delil olarak kabul olunur.
Ayrıca ismen sayılan zorunlu defterler için tasdik işleminin ve
diğer zorunlu defterler için de sicil memuruna beyanname verme
yükümünün yerine getirilmiş, yevmiye defteri kayıtlarının süresi
içinde deftere geçirilmiş, envanter ve bilançonun eksiksiz, açık ve
anlaşılır şekilde düzenlenmiş olması gerekir (TK.69, 70, 72, 75).
4. Uyuşmazlık konusu işle ilgili olarak defterlere geçirilen tüm
kayıtların birbirini doğrulaması gerekir.
5. Karşı tarafın, ileri sürülen iddianın aksini kendi ticari
defterleri veya diğer geçerli delillerle ispat edememiş olması
gerekir. Karşı tarafın defterlerindeki kayıtlar, iddiasını
defterlerine dayanarak ispatlamak isteyen davacı tarafın defter
kayıtlarına uygun ise, davacı taraf iddiasını ispat etmiş sayılır.
Karşı tarafın defterlerindeki kayıtlar, iddiasını defterlerine
dayanarak ispat etmek isteyen tarafın defter kayıtlarına aykırı ise
veya defterlerinde bu konuda hiçbir kayıt yer almamışsa iddia
defterlerle ispat olunamamış kabul edilir.
Karşı taraf defterlerini ibraz etmezse veya defterlerini hiç ya da
usulüne uygun olarak tutmamış olursa iddiasını defterleri ile ispat
etmek isteyen tarafın defterleri kendi lehine delil oluşturur. Ancak
karşı taraf defterlerdeki kayıtları vesika veya diğer geçerli
delillerle çürütebilir.
6. Mahkeme tüm bu şartların gerçekleşmesi halinde, kanaatini
güçlendirmek için davacıya, defterlerindeki kaydın doğru olduğuna ve
halen davalıda yerine getirilmesi gereken bir hakkı bulunduğuna
ilişkin yemin vermek zorundadır. Defter sahibi yeminden kaçınırsa,
iddiasını defterleri ile ispat edememiş sayılır. |
|
